Su deposunda klorlama nasıl yapılır? Doz hesabı, temas süresi ve hatalar

Klorlama, su deposu dezenfeksiyonunun bel kemiğidir. Doğru yapıldığında bakterileri ve virüslerin büyük bölümünü etkisiz hale getirir ve suda koruyucu bir kalıntı bırakır. Yanlış yapıldığında ise ya işe yaramaz ya da suyu içilmez hale getirir. Bu yazı, klorlamanın mantığını ve doğru uygulamanın kurallarını anlatıyor; amacı kendi başınıza yapmanız değil, firmanızın doğru yapıp yapmadığını anlayabilmenizdir.

Temel kavramlar

• ppm ve mg/L: Suda klor için ikisi pratikte aynıdır. 1 ppm, 1 litre suda 1 miligram klor demektir.
• Serbest klor: Suda henüz tepkimeye girmemiş, dezenfeksiyon gücü olan klordur. Ölçümde asıl bakılan değer budur.
• Bağlı klor: Organik madde ve amonyakla birleşmiş, dezenfeksiyon gücü düşük klordur. Kötü “havuz kokusu” genellikle bağlı klordan gelir.
• Klor ihtiyacı: Suyun içindeki kirleticilerin tükettiği klor miktarıdır. Kirli depoda klorun büyük kısmı daha bakteriye ulaşmadan tükenir.
• Temas süresi: Klorun etki göstermesi için yüzeyle ve suyla temasta kalması gereken süredir. Doz kadar önemlidir.

İki farklı klorlama: şok ve rezidüel

Uluslararası kabul gören yöntemler

Depo dezenfeksiyonunda yaygın olarak başvurulan Amerikan Su İşleri Birliği (AWWA) standardı, üç yöntem tanımlar. Hangisinin seçileceği deponun büyüklüğüne ve su kesintisinin ne kadar süre tolere edilebileceğine bağlıdır.

1. Yüzeye uygulama: Temizlenmiş depo yüzeylerine yaklaşık 200 mg/L serbest klor içeren çözelti püskürtülür ya da fırçayla sürülür, en az 30 dakika beklenir. Büyük depolarda en hızlı ve en ekonomik yöntemdir.
2. Kısmi doldurma: Depo hacminin bir kısmı yaklaşık 50 mg/L klorlu suyla doldurulur, birkaç saat bekletilir, ardından depo doldurulup 24 saate yakın beklenir.
3. Tam doldurma: Depo tamamen yaklaşık 10 mg/L klorlu suyla doldurulup 24 saat beklenir. Etkili ama çok fazla su ve kimyasal tüketir.

Bina depolarında uygulamada çoğunlukla yüzeye uygulama yöntemi kullanılır; çünkü hem süre kısadır hem de bina uzun süre susuz kalmaz.

Doz nasıl hesaplanır?

Hesap basittir: gereken aktif klor (gram) = hacim (m³) × hedef doz (mg/L). Örneğin 10 m³ (10 ton) bir depoyu 50 mg/L ile dolduracaksanız 10 × 50 = 500 gram aktif klor gerekir. Ürünün içindeki aktif klor oranı bu miktara bölünerek kullanılacak ürün miktarı bulunur.

Temas süresini etkileyen faktörler

• Sıcaklık: Soğuk suda (15 °C altı) klor daha yavaş etki eder; temas süresi yaklaşık %50 uzatılmalıdır.
• pH: Klor en etkili pH 6,5–7,5 arasında çalışır. pH 8’in üzerinde dezenfeksiyon gücü belirgin şekilde düşer.
• Kirlilik: Yüzeyde tortu ve biyofilm kalmışsa klor bunlarla tepkimeye girerek tükenir. Bu yüzden mekanik temizlik önce gelir.
• Bulanıklık: Partiküller bakterileri klora karşı gölgeler.

Klorlama sonrası

Şok klorlama tamamlandığında depo boşaltılır, en az iki kez temiz suyla durulanır ve yeniden doldurulur. Ardından serbest klor ölçülür; hedef 0,2–0,5 mg/L aralığıdır. Yüksek klorlu atık su, kanalizasyona verilmeden önce gerekiyorsa nötralize edilir; doğrudan bahçeye, dereye ya da yağmur suyu hattına boşaltılmamalıdır.

En sık yapılan klorlama hataları

1. Mekanik temizlik yapmadan klor atmak: Biyofilm yerinde kaldığı için koku birkaç hafta sonra geri gelir.
2. Göz kararı dozaj: Az doz bakteriyi öldürmez, fazla doz suyu içilmez hale getirir ve tesisatı aşındırır.
3. Temas süresini beklememek: Klor atılıp hemen durulanan depoda dezenfeksiyon tamamlanmaz.
4. Klorlu suyu durulamadan kullanıma vermek: Gözlerde yanma, ciltte tahriş ve yoğun koku olur.
5. Ölçüm yapmamak: Ölçülmeyen klorlama hiçbir şey kanıtlamaz; tutanakta ölçüm değeri olmalıdır.
6. Asitli ürünlerle klorü karıştırmak: Klor gazı açığa çıkar ve hayati tehlike oluşturur.

Otomatik klorlama sistemleri

Büyük binalarda, köy depolarında ve kuyu suyu kullanılan tesislerde suyu sürekli dezenfekte etmek için otomatik klorlama sistemleri kullanılır. Bu sistemler bir dozaj pompası, kimyasal tankı ve çoğu zaman bir klor analizöründen oluşur. Pompa, depoya giren su miktarına göre belirli oranda klor ekler; analizör ise bakiye kloru sürekli ölçerek dozu ayarlar. Bu sistemlerin güvenilirliği bakımına bağlıdır: kimyasal tankının boş kalması, pompanın hava yapması ya da analizörün kalibrasyonunun kayması, suyun fark edilmeden klorsuz kalmasına yol açabilir.

Klorlama sonrası atık su yönetimi

Şok klorlamada kullanılan yüksek klorlu su, doğrudan doğaya bırakıldığında bitkilere, toprağa ve sudaki canlılara zarar verebilir. Bu yüzden atık su; mümkünse kanalizasyona verilmeli, büyük hacimlerde ya da kanalizasyon bağlantısı olmayan yerlerde ise sodyum tiyosülfat gibi nötralize edicilerle klordan arındırılmalıdır. Yağmur suyu hatları genellikle doğrudan dere ya da denize ulaştığı için klorlu suyun bu hatlara verilmemesi gerekir.

Klor ölçümünde dikkat edilecekler

• Ölçüm, durulama ve dolum tamamlandıktan sonra, depo çıkışına en yakın musluktan yapılmalıdır.
• DPD reaktifinin son kullanma tarihi kontrol edilmelidir.
• Çok yüksek klor DPD reaktifinin rengini ağartabilir ve yanlış düşük sonuç verebilir; şüphede numune seyreltilerek ölçülür.
• Ölçüm değeri ve saati tutanağa yazılmalıdır.

Sık sorulanlar