Deprem, sel ve su baskınları yalnızca binalara değil, su sistemlerine de zarar verir. Afet sonrası en sık görülen sağlık sorunlarından biri, kirlenmiş sudan kaynaklanan ishal ve enfeksiyonlardır. Bu yazı, afet sonrası bina deposunun güvenli şekilde yeniden kullanıma alınması için yapılması gerekenleri anlatıyor.
Afet sonrası depoda neler olabilir?
- Deprem: Depoda ve bağlantılarda çatlaklar, kapak ve havalandırma hasarı, boru kopmaları; şebekedeki hasar nedeniyle çamurlu ve kirli su girişi.
- Sel ve su baskını: Bodrum ve yeraltı depolarına kanalizasyon ve yüzey suyu girişi; depoya çamur, yağ ve kimyasal bulaşması.
- Uzun kesinti: Şebekenin uzun süre çalışmaması, ardından gelen kirli su.
- Elektrik kesintisi: Hidrofor ve pompaların çalışmaması, suyun uzun süre durgun kalması.
Suyun güvenli olmadığını gösteren işaretler
- Bulanık, çamurlu, renkli su
- Kanalizasyon, yakıt ya da kimyasal kokusu
- Depo odasında su baskını izi
- Depoda görünür çatlak ya da hasar
- Yetkililerin “suyu kaynatın” ya da “kullanmayın” uyarısı
Afet sonrası, depo temizlenip analiz sonucu gelene kadar depo suyunu içme, yemek hazırlama, diş fırçalama ve bebek bakımı için kullanmayın. Şişe su ya da yetkililerin dağıttığı suyu kullanın.
Geçici su güvenliği önlemleri
- İçme ve yemek için şişelenmiş su kullanın.
- Şişe su yoksa suyu en az 1 dakika kaynatın (yüksek rakımda 3 dakika).
- Kaynatma mümkün değilse, yetkililerin önerdiği dezenfeksiyon tabletlerini talimata göre kullanın.
- Depo suyunu yalnızca tuvalet sifonu ve kaba temizlik için kullanın.
- Ellerinizi temiz suyla ve sabunla yıkayın; mümkün değilse alkol bazlı el dezenfektanı kullanın.
Depo yeniden devreye alınmadan önce
- Yapısal kontrol: Depo, kapak, bağlantılar ve depo odası hasar açısından kontrol edilir. Çatlak varsa önce onarım yapılır.
- Tahliye: Depodaki tüm su ve çamur boşaltılır; sel suyu girdiyse atık uygun şekilde bertaraf edilir.
- Tam mekanik temizlik: Tüm yüzeyler fırçalanır, çamur ve tortu alınır.
- Şok klorlama: Normalden yüksek dozda ve uzun temas süresiyle dezenfeksiyon.
- Tesisat dezenfeksiyonu: Bina içi boru hatları da klorlu suyla doldurulup bekletilir ve yıkanır.
- Durulama ve ölçüm: Serbest klor ve pH ölçülür.
- Mikrobiyolojik analiz: Akredite laboratuvarda E. coli, koliform ve enterokok analizi.
- Kullanıma alma: Analiz sonucu uygun çıktıktan sonra su kullanıma açılır.
Hidrofor ve pompa kontrolü
Su baskınına maruz kalan hidrofor ve pompaların elektrik aksamı, çalıştırılmadan önce mutlaka bir elektrikçi tarafından kontrol edilmelidir. Hidrofor tankı ve membranı da kirlenmiş olabilir; temizlik ve gerekirse değişim gerekir.
Afet riski olan bölgelerde, binanın su deposu planını, vana yerlerini ve depo firmasının iletişim bilgilerini yönetim dosyasında ve birkaç sakinin telefonunda hazır tutun. Afet sonrası ilk günlerde bu bilgiler çok değerlidir.
Afet bölgesinde toplu yaşam alanları
Afet sonrası kurulan çadır ve konteyner kentlerde su genellikle tankerlerle taşınır ve plastik depolarda tutulur. Bu depolar yoğun kullanım, sıcak hava ve sık doldurma-boşaltma nedeniyle hızla kirlenebilir. Bu alanlarda depoların kapaklı ve gölgede olması, düzenli serbest klor ölçümü yapılması ve depoların kısa aralıklarla temizlenmesi, salgın riskini azaltmanın en etkili yollarındandır. Tanker araçların tanklarının da içme suyu taşımaya uygun ve temiz olması gerekir.
Hasarlı binada depo nasıl değerlendirilir?
Hasar tespiti yapılmamış bir binada depo odasına girmek tehlikeli olabilir. Önce binanın girilebilir olduğu yetkililerce teyit edilmelidir. Ardından depo şu açılardan değerlendirilir:
- Depoda ya da kaidesinde çatlak, yer değiştirme veya eğilme var mı?
- Giriş, çıkış ve taşma bağlantılarında kopma ya da sızıntı var mı?
- Depo odasının zemininde su birikintisi veya çamur var mı?
- Kapak ve havalandırma hasarlı mı, depoya yabancı madde girmiş mi?
- Elektrik tesisatı ve hidrofor su ile temas etmiş mi?
Kaynatma ve klorlama ile ev tipi su güvenliği
| Yöntem | Nasıl? | Not |
|---|---|---|
| Kaynatma | Suyu fokurdayarak en az 1 dakika kaynatın | Bakteri ve virüslere karşı en güvenli yöntem; kimyasal kirliliği gidermez |
| Dezenfeksiyon tableti | Ürün talimatına göre dozlayın, belirtilen süre bekleyin | Yetkililerin dağıttığı ürünleri tercih edin |
| Bulanık su | Önce bez veya kâğıt filtreden süzün, bekletip duru kısmı alın | Sonra kaynatın ya da dezenfekte edin |
| Şişe su | Kapalı, ambalajı bozulmamış | İçme ve bebek maması için en güvenli seçenek |
Kaynatma ve klorlama, sudaki yakıt, kimyasal ve ağır metal kirliliğini gidermez. Suda yakıt ya da kimyasal kokusu varsa o suyu hiçbir şekilde içme ve yemek için kullanmayın.
Afet sonrası ilk hafta için kontrol listesi
- Yetkililerin su ile ilgili duyurularını takip edin (kaynatma uyarısı, kesinti).
- İçme ve yemek için şişe su ya da kaynatılmış su kullanın.
- Binanın girilebilirliği teyit edildikten sonra depo odasını kontrol edin.
- Depoya kirli su girdiyse depoyu kullanıma kapatın.
- Temizlik ve dezenfeksiyon için firma ile iletişime geçin.
- Hidrofor ve pompaların elektrik kontrolünü yaptırın.
- Temizlik sonrası analiz yaptırın ve sonucu bekleyin.
- Sonuç uygunsa suyu kullanıma açın ve sakinleri bilgilendirin.
Afete hazırlık: önceden yapılabilecekler
- Depo ve hidroforun sabitlenmesi: Depremde devrilmeyecek şekilde kaideye bağlanması.
- Esnek bağlantılar: Depo giriş ve çıkışlarında esnek bağlantı elemanları, boru kopmalarını azaltır.
- Acil su rezervi: Her hane için kişi başı günlük en az birkaç litre içme suyunu birkaç gün yetecek şekilde şişe su olarak saklamak.
- Vana planı: Ana vananın, depo giriş-çıkış vanalarının ve hidrofor şalterinin yerini bina görevlisi ve birkaç sakinin bilmesi.
- İletişim listesi: Su idaresi arıza hattı, depo temizlik firması ve tesisatçının numaraları.
