Lejyonella (Legionella) nedir? Otel, hastane ve siteler için kontrol rehberi

Legionella, su sistemlerinde doğal olarak bulunabilen ancak uygun koşullarda hızla çoğalarak ciddi bir zatürreye yol açabilen bir bakteri cinsidir. Adını 1976’da Philadelphia’da bir otelde toplanan Amerikan Lejyonu üyeleri arasında görülen salgından alır. O günden bu yana otel, hastane, spor tesisi ve büyük binalarda görülen salgınların önemli bir kısmı su sistemleriyle ilişkilendirilmiştir.

Legionella nerede ürer?

Bakteri soğuk suda uyku halinde kalır, 25–45 °C arasında çoğalır, 50 °C’nin üzerinde yavaşça, 60 °C’de ise dakikalar içinde ölür. Bu nedenle risk; ılık kalan, durgun ve biyofilm içeren su sistemlerinde yoğunlaşır.

• Sıcak su depoları ve boylerler (sıcaklık 60 °C’nin altına düşüyorsa)
• Sıcak su sirkülasyon hatları ve ölü uçlar (kullanılmayan, kapatılmış boru kolları)
• Az kullanılan duşlar ve musluklar
• Duş başlıkları ve hortumlar
• Soğuk su depoları (yazın 20 °C’nin üzerine ısınıyorsa)
• Soğutma kuleleri ve buharlaşmalı soğutucular
• Jakuzi, spa havuzları, süs havuzları ve fıskiyeler
• Nemlendiriciler ve yangın sprinkler hatları

Nasıl bulaşır?

Legionella içilerek bulaşmaz; bulaşma, bakteri içeren küçük su damlacıklarının (aerosol) solunmasıyla olur. Duş almak, jakuziye girmek, bir soğutma kulesinin yakınından geçmek bu damlacıklarla temas etmek için yeterlidir. Kişiden kişiye bulaşma pratikte görülmez.

Kimler risk altında?

• 50 yaş üstü kişiler
• Sigara içenler ve kronik akciğer hastaları
• Diyabet, böbrek ve karaciğer hastaları
• Bağışıklığı baskılanmış kişiler (kanser tedavisi, organ nakli)
• Hastanede yatan hastalar

Hangi binalar risk değerlendirmesi yaptırmalı?

Kontrol programı nasıl kurulur?

Etkili bir Legionella kontrolü, tek seferlik bir dezenfeksiyon değil, yazılı bir programdır. Avrupa’da yaygın olarak kullanılan yaklaşım (İngiltere’de ACOP L8 ve HSG274 kılavuzları) beş temel adıma dayanır:

1. Risk değerlendirmesi: Tesisatın şeması çıkarılır; depolar, boylerler, sirkülasyon hatları, ölü uçlar ve aerosol üreten noktalar belirlenir.
2. Sorumlu kişi: Programın takibinden sorumlu bir kişi atanır.
3. Kontrol önlemleri: Sıcaklık rejimi, akıtma takvimi, dezenfeksiyon ve temizlik planı yazılır.
4. İzleme: Sıcaklıklar düzenli ölçülür, belirli noktalardan numune alınır.
5. Kayıt: Tüm ölçümler, temizlikler ve sonuçlar kayıt defterine işlenir.

Sıcaklık rejimi

• Sıcak su deposunda (boyler) su en az 60 °C’de tutulmalı.
• Sıcak su dönüş hattında sıcaklık 50 °C’nin altına düşmemeli.
• Musluktan bir dakika içinde en az 50 °C sıcak su gelmeli.
• Soğuk su 20 °C’nin altında kalmalı; soğuk su depoları güneşten ve ısı kaynaklarından korunmalı.

Akıtma takvimi

Haftada bir kereden az kullanılan duş ve musluklar haftalık olarak birkaç dakika akıtılmalıdır. Otellerde boş odaların duşları misafir gelmeden önce mutlaka akıtılmalıdır. Kullanılmayan boru kolları (ölü uçlar) mümkünse sökülmelidir.

Dezenfeksiyon seçenekleri

• Isıl şok: Sistem 70 °C’ye çıkarılır ve her musluk belirli süre bu sıcaklıkta akıtılır.
• Kimyasal şok: Yüksek dozda klor ya da klor dioksitle sistem doldurulur, beklenir ve durulanır.
• Sürekli dozlama: Büyük tesislerde klor dioksit ya da bakır-gümüş iyonizasyonu ile sürekli kontrol.

Numune ve analiz

Numune noktaları risk değerlendirmesine göre seçilir: depo çıkışı, en uzak musluk, sıcak su dönüşü ve az kullanılan duşlar. Numuneler steril kaplarla alınır ve akredite laboratuvarda kültür yöntemiyle incelenir; sonuç genellikle 7–10 gün sürer. Sonuçlar koloni oluşturan birim (KOB/L) olarak raporlanır ve eşik değerlere göre aksiyon planlanır.

Türkiye’de Legionella

Türkiye’de Lejyoner hastalığı bildirimi zorunlu hastalıklar arasındadır. Turizm bölgelerinde, özellikle sıcak iklimli kıyı illerinde, otel su sistemleri risk değerlendirmesinin odağındadır. Avrupa’daki seyahatle ilişkili Lejyoner hastalığı izleme ağı, yurt dışından gelen turistlerde görülen vakaları konakladıkları tesislerle eşleştirir; bir tesisle ilişkilendirilen vakalar, o tesisin tur operatörleri ve sağlık otoriteleri tarafından incelenmesine yol açabilir. Bu nedenle turizm tesisleri için Legionella kontrolü hem sağlık hem de ticari bir zorunluluktur.

Risk değerlendirmesinde sorulan sorular

• Sıcak su deposu ve boylerler hangi sıcaklıkta çalışıyor?
• Sirkülasyon hattında en uzak noktada dönüş sıcaklığı kaç derece?
• Soğuk su deposu güneş alıyor ya da bir ısı kaynağına yakın mı?
• Haftada bir kereden az kullanılan musluk ve duş var mı?
• Kullanılmayan, kapatılmış boru kolları (ölü uçlar) var mı?
• Jakuzi, spa, süs havuzu, fıskiye, nemlendirici var mı?
• Soğutma kulesi ya da buharlaşmalı soğutucu var mı?
• Bina kullanıcıları arasında yüksek risk grubu (yaşlı, hasta) var mı?
• Son temizlik, dezenfeksiyon ve numune sonuçları nedir?

Analiz sonucu nasıl yorumlanır?

Legionella sonuçları genellikle litre başına koloni oluşturan birim (KOB/L) olarak raporlanır. Avrupa kılavuzlarında sık kullanılan bir yaklaşıma göre; 100 KOB/L altı kontrol altında kabul edilir, 100–1.000 KOB/L arası sistemin gözden geçirilmesini ve tekrar numuneyi, 1.000 KOB/L üstü ise sistemin dezenfeksiyonunu, risk değerlendirmesinin yenilenmesini ve sık izlemeyi gerektirir. Hastanelerin yüksek riskli ünitelerinde ise hedef, tespit edilebilir Legionella bulunmamasıdır. Eşik değerler kuruma ve ülkeye göre değişebileceği için laboratuvar raporundaki referanslara ve sağlık otoritelerinin önerilerine bakılmalıdır.

Evinizde basit önlemler

• Termosifon ya da kombi sıcaklığını çok düşük ayarlamayın; sıcak su deposu olan sistemlerde 60 °C hedefleyin.
• Tatil dönüşü tüm sıcak ve soğuk muslukları ve duşları birkaç dakika akıtın; bu sırada buhara yüzünüzü yaklaştırmayın.
• Duş başlığını yılda birkaç kez söküp kireçten arındırın ve dezenfekte edin.
• Kullanmadığınız nemlendiricileri boş ve kuru saklayın.

Sık sorulanlar