Su deposu temizlenmezse hangi hastalıklar görülür?

Şebeke suyu arıtma tesisinden çıktığında içilebilir kalitededir ve içinde koruyucu miktarda klor bulunur. Ancak bu su binanın deposuna girdiğinde yeni bir yolculuğa başlar. Durgun, ılık, tortulu ve biyofilmle kaplı bir depo, birkaç gün içinde klorun etkisini tüketir ve mikroorganizmalar için ideal bir kuluçka ortamına dönüşür.

Kirli depo neden bir kuluçka ortamıdır?

• Durgunluk: Su ne kadar uzun beklerse bakiye klor o kadar azalır.
• Sıcaklık: 25–40 °C arası birçok bakteri için en hızlı üreme aralığıdır; yazın çatı depoları bu aralığa kolayca çıkar.
• Besin: Dip tortusu ve biyofilm, bakterilere sürekli organik madde sağlar.
• Koruma: Biyofilm, bakterileri dezenfektana karşı korur.
• Dış giriş: Kapağı tam kapanmayan depolara toz, böcek, kuş ve kemirgen pislikleri girer.

Başlıca hastalıklar

1. Lejyoner hastalığı (Legionella pneumophila)

Legionella bakterisi 25–45 °C’deki durgun suda ve biyofilm içinde çoğalır. İçilerek değil, duş, jakuzi, nemlendirici ya da soğutma kulesinden çıkan su damlacıklarının solunmasıyla bulaşır. Ağır bir zatürreye (Lejyoner hastalığı) ya da daha hafif, gribe benzeyen Pontiac ateşine yol açabilir. 50 yaş üstü, sigara içenler, kronik akciğer hastaları ve bağışıklığı baskılanmış kişiler yüksek risk altındadır. Otel ve hastanelerde görülen salgınların büyük kısmı su sistemlerinden kaynaklanır.

2. E. coli ve akut bağırsak enfeksiyonları

E. coli, dışkı kaynaklı kirlenmenin göstergesidir. Depoya kemirgen ya da kuş pisliği girmesi, kanalizasyon sızıntısı ya da çatlak bir yeraltı deposuna yüzey suyu sızması bu kirlenmeye yol açabilir. İshal, kusma, karın krampları ve ateş en sık belirtilerdir; bazı türler çocuklarda ve yaşlılarda böbrek komplikasyonlarına yol açabilir.

3. Tifo ve paratifo (Salmonella)

Salmonella Typhi ve Paratyphi, kirli suyla bulaşan ciddi enfeksiyonlardır. Yüksek ateş, halsizlik, karın ağrısı ve baş ağrısıyla seyreder. Modern şebekelerde nadir görülse de, kirlenmiş depolar ve afet sonrası su sistemleri risk oluşturur.

4. Hepatit A ve Hepatit E

Dışkı-ağız yoluyla bulaşan bu virüsler karaciğer iltihabına neden olur. Sarılık, yorgunluk, iştahsızlık ve bulantı tipik belirtilerdir. Hepatit E hamilelerde ağır seyredebilir.

5. Kolera ve dizanteri

Türkiye’de nadir olmakla birlikte, büyük afetlerden sonra su sistemlerinin bozulması bu hastalıklar için risk oluşturur. Şiddetli ishal ve sıvı kaybıyla seyreder.

6. Paraziter hastalıklar: Giardiyaz ve kriptosporidiyoz

Giardia ve Cryptosporidium, klora karşı oldukça dirençli parazitlerdir. Standart klorlama Cryptosporidium’u etkili biçimde öldürmez; bu yüzden deponun fiziksel olarak temizlenmesi ve dışarıdan kirlenmenin önlenmesi hayati önem taşır. Uzun süren ishal ve emilim bozukluğuna yol açarlar.

7. Ağır metaller ve kimyasallar

Eski galvaniz depolar ve borulardan kurşun, bakır ve çinko suya geçebilir. Uygun olmayan boya ve kaplamalar da kimyasal kalıntı bırakabilir. Bu maddeler akut değil, uzun vadeli etkiler yapar: böbrek hasarı, sinir sistemi sorunları ve çocuklarda gelişim etkileri.

“Sadece kullanma suyu” yanılgısı

Birçok kişi depo suyunu içmediği için risk olmadığını düşünür. Oysa depo suyu; diş fırçalarken ağza, sebze ve meyve yıkarken yiyeceğe, duşta buharla akciğere, bulaşık makinesinde tabak-bardağa ulaşır. Bebek banyosu ve biberon yıkama da bu suyla yapılır. Legionella’nın asıl bulaşma yolu içme değil, duştur.

En hassas gruplar

• Bebekler ve küçük çocuklar: Bağışıklık sistemi gelişmemiştir; ishal hızla sıvı kaybına yol açar.
• Yaşlılar: Lejyoner hastalığı ve sıvı kaybı daha ağır seyreder.
• Hamileler: Hepatit E ve bazı bakteriyel enfeksiyonlar ağır seyredebilir.
• Kronik hastalar, kemoterapi alanlar, organ nakli olanlar: Bağışıklık baskılandığı için fırsatçı enfeksiyonlara açıktır.
• Diyaliz hastaları: Su kalitesine en duyarlı gruptur.

Depo kaynaklı sorunun işaretleri

• Aynı binada birden fazla kişide aynı dönemde ishal ve mide şikâyetleri
• Sudaki koku, renk ya da tat değişikliği
• Musluk süzgeçlerinde kahverengi ya da siyah birikinti
• Duş başlığında kaygan, pembe ya da siyah tabaka

Korunmanın yolu

1. Depoyu en az altı ayda bir mekanik temizlik ve dezenfeksiyonla temizletin.
2. Kapak, havalandırma ve taşma borusunun sızdırmaz ve filtreli olduğundan emin olun.
3. Yılda en az bir kez mikrobiyolojik analiz yaptırın; riskli binalarda daha sık.
4. Sıcak su sistemlerinde suyu depoda 60 °C’de tutun.
5. Uzun süre kullanılmayan muslukları ve duşları haftada bir birkaç dakika akıtın.

Depo kaynaklı salgınlar nasıl başlar?

Depo kaynaklı salgınların çoğu, birkaç etkenin üst üste gelmesiyle başlar: kapağı aralık kalmış ya da havalandırması korumasız bir depo, depoya giren bir kemirgen ya da kuş, sıcak hava ve uzun süredir yapılmamış bir temizlik. Bu durumda dışkı kaynaklı bakteriler depoda çoğalır ve aynı depodan beslenen tüm haneleri etkiler. Tipik tablo; aynı binada ya da sitede birkaç gün içinde çok sayıda kişide ishal, kusma ve karın ağrısı görülmesidir. Böyle bir durumda depo suyu kullanımı durdurulmalı, sağlık kuruluşuna bilgi verilmeli ve depo temizliği ile analiz derhal yapılmalıdır.

Belirtiler ve ne zaman hekime başvurmalı?

Hekime başvururken evdeki su kullanımından ve bina deposundan söz etmek, tanı ve bildirim süreci açısından önemlidir.

Uzun vadeli etkiler

Kirli depo suyunun etkileri her zaman ani ve belirgin değildir. Düşük düzeyde ama sürekli mikrobiyolojik maruziyet, özellikle çocuklarda tekrarlayan mide-bağırsak şikâyetlerine, iştahsızlığa ve büyüme geriliğine katkıda bulunabilir. Eski depolardan suya geçen kurşun ise belirtisiz biçimde birikerek çocuklarda öğrenme ve dikkat sorunlarıyla ilişkilendirilmiştir. Bu yüzden “şimdiye kadar kimse hastalanmadı” düşüncesi, depo temizliğini ertelemek için yeterli bir gerekçe değildir.